ความเป็นมาและวัตถุประสงค์
    จากการเกิดอุทกภัยในประเทศไทยในปี พ.ศ.2554 ทำให้เกิดความเสียหายครั้งใหญ่ที่สุด รัฐบาลจึงมีแนวทางการแก้ไขปัญหาอุทกภัยในระยะยาวแบบบูรณาการ และหนึ่งในแนวทางการแก้ไขปัญหา คือ การพัฒนาแก้มลิงพื้นที่ลุ่มต่ำเหนือจังหวัดนครสวรรค์
    เพื่อให้เกิดความชัดเจนของพื้นที่ที่จะใช้เป็นแก้มลิงเก็บกักนํ้าชั่วคราว และทำให้เกิดการรับรู้ข้อมูลที่ถูกต้องชัดเจน รวมทั้งการยอมรับของราษฎรในพื้นที่ที่จะได้รับผลกระทบ และให้สอดคล้องกับกฎหมาย/ระเบียบต่างๆ

ภาพรวมของโครงการ
1.    เหตุผลและความจำเป็น
2.    วัตถุประสงค์
3.    ลักษณะองค์ประกอบของโครงการ
4.    ทางเลือกและเกณฑ์การจัดลำดับความสำคัญ
5.    ขั้นตอนการดำเนินงาน
6.    ผลประโยชน์โครงการ

1.    เหตุผลและความจำเป็น
    จากการเกิดอุทกภัยในประเทศไทยในปี 2554 ทำให้เกิดความเสียหายครั้งใหญ่ที่สุดเท่าที่มีการบันทึกข้อมูลมาในอดีต รัฐบาลมีแนวทางการแก้ไขปัญหาอุทกภัยในระยะยาวแบบบูรณาการ และหนึ่งในแนวทางการแก้ไข คือ การพัฒนาแก้มลิงพื้นที่ลุ่มต่ำเหนือจังหวัดนครสวรรค์ โครงการสอดคล้องกับยุทธศาสตร์การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ ยุทธศาสตร์ที่ 3 ยุทธศาสตร์การจัดการน้ำท่วมและอุทกภัย และยุทธศาสตร์ที่ 6 ยุทธศาสตร์การบริหารจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำยมประสบปัญหาน้ำท่วมบ่อยครั้ง การดำเนินการที่ผ่านมา มีการพัฒนาอ่างเก็บน้ำขนาดกลาง พัฒนาพื้นที่แก้มลิง ขุดลอกแม่น้ำ/ลำน้ำ และการผันน้ำอ้อมเมือง แต่เนื่องจากพื้นที่รับน้ำลุ่มน้ำยมมีพื้นที่ค่อนข้างมาก พื้นที่ลุ่มน้ำน่าน ถึงแม้จะมีอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ แต่พื้นที่รับน้ำฝนท้ายเขื่อนเป็นพื้นที่ขนาดใหญ่ หากมีฝนตกหนักจะทำให้เกิดน้ำหลากเข้าท่วมพื้นที่ลุ่มต่ำ การดำเนินการที่ผ่านมา มีการขุดลอกแม่น้ำ/ลำน้ำ และการบริหารจัดการอ่างเก็บน้ำ ซึ่งช่วยบรรเทาน้ำท่วมเท่านั้น และยังไม่ครอบคลุมพื้นที่การเกษตรกรรมริมแม่น้ำน่าน นอกเขตชลประทานที่ประสบปัญหาน้ำท่วมพื้นที่บ่อยครั้ง

2.    วัตถุประสงค์
    เพื่อชะลอน้ำหลากไม่ให้ไหลลงไปทางด้านท้ายน้ำอย่างรวดเร็ว เป็นการตัดยอดน้ำจากแม่น้ำยมและน่าน ทำให้ความเสียหายที่จะเกิดจากน้ำท่วมลดลง
    วัตถุประสงค์และเป้าหมายหลักของโครงการแก้มลิงพื้นที่ลุ่มต่ำคือเพื่อระบายน้ำและป้องกันน้ำท่วมพื้นที่การเกษตรในปีที่มีน้ำหลากมาน้อย และชะลอน้ำหลากในแม่น้ำหรือลำน้ำในปีที่มีน้ำหลากมาเป็นปริมาณมาก

3.    ลักษณะองค์ประกอบของโครงการ
1.    คันป้องกันน้ำท่วม
2.    คันป้องกันน้ำท่วมชุมชนและถนน
3.    อาคารรับน้ำเข้าและระบายน้ำออก
4.    ปรับปรุงคลอง/ลำน้ำ
5.    สถานีสูบน้ำ

4.    ทางเลือกและเกณฑ์การจัดลำดับความสำคัญการคัดเลือกพื้นที่แก้มลิง
สรุปการกำหนดและคัดเลือกพื้นที่แก้มลิงลุ่มต่ำเหนือจังหวัดนครสวรรค์
เกณฑ์การกำหนดพื้นที่แก้มลิง
1.นอกเขตโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษา
  • เป็นพื้นที่ราบลุ่มที่มีน้ำท่วมบ่อยครั้ง และสามารถรับน้ำจากแม่น้ำยมและน่านได้สะดวก
  • มีถนนและอาคารระบายน้ำเดิมที่สามารถปรับปรุงก่อสร้างเพิ่มเติมเพื่อใช้เป็นพื้นที่ควบคุมน้ำหลากชั่วคราวได้
2.ในเขตโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษา
  • เป็นพื้นที่ที่สามารถรับน้ำจากแม่น้ำยมและน่านได้สะดวก
  • มีคันกั้นน้ำและอาคารควบคุมที่เหมาะสมหรือปรับปรุงก่อสร้างเพิ่มเติมไม่มากนักเพื่อใช้เป็นพื้นที่ควบคุมน้ำหลากชั่วคราวได้หากจำเป็น และไม่มีผลกระทบการส่งน้ำ
3.ทั้งในเขตและนอกเขตโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษา
  • การพัฒนาโครงการต้องสอดคล้องกับแผนงานพัฒนาของกรมชลประทานและของท้องถิ่น
  • ประชาชนส่วนใหญ่เห็นด้วยกับการพัฒนาโครงการ
สภาพภูมิประเทศแม่น้ำสายหลัก
พื้นที่แก้มลิงที่กำหนด
1.นอกเขตส่งน้ำและบำรุงรักษา 31 พื้นที่ ความจุ 1,326 ล้าน ลบ.ม.
2.ในเขตส่งน้ำและบำรุงรักษา 38 พื้นที่ ความจุ 723 ล้าน ลบ.ม.รวม 69 พื้นที่ ความจุ 2,049 ล้าน ลบ.ม. พื้นที่ 1.186 ล้านไร่
3.แก้มลิงเดิม 3 พื้นที่ ความจุ 131 ล้าน ลบ.ม. พื้นที่ 0.08 ล้านไร่
รวมทั้งหมด 72 พื้นที่ ความจุ 2,180 ล้าน ลบ.ม. พื้นที่ 1.265 ล้านไร่

การคัดเลือกพื้นที่แก้มลิง
ด้านวิศวกรรม


1.พื้นที่รับน้ำไหลลงแก้มลิง

2.อัตราส่วนปริมาตรควบคุมต่อพื้นที่

3.จำนวนอาคาร

4.พื้นที่ในเขต/นอกเขตโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษา

5.ความสามารถในการระบายน้ำ (ใช้/ไม่ใช้สถานีสูบน้ำ)
ด้านสิ่งแวดล้อม


1.การใช้ประโยชน์ที่ดิน

2.พื้นที่ชุ่มน้ำ

3.พื้นที่ที่อาจถูกกำหนดเป็นพื้นที่กิจกรรมพัฒนาอุตสาหกรรม

4.สุขภาพอนามัยและการบริการสาธารณสุข

5.แหล่งโบราณสถาน คุณค่าทางด้านประวัติศาสตร์ ฯลฯ

6.แหล่งท่องเที่ยว
ด้านเศรษฐกิจ-สังคม


1.ความหนาแน่นของครัวเรือนในพื้นที่ป้องกัน

2.จำนวนโรงงานอุตสาหกรรม

3.จำนวนศาสนสถาน สถานศึกษา และสถานที่ราชการ

4.ร้อยละในการยอมรับการพัฒนาโครงการ
ด้านเศรษฐศาสตร์


1.ค่าลงทุนต่อปริมาตรควบคุม

2.ค่าเสียโอกาสทางการเกษตร

3.ปริมาตรควบคุม
สรุปผลการให้คะแนนและน้ำหนัก
    เมื่อพิจารณาคะแนนร้อยละรวมของแต่ละพื้นที่แก้มลิงที่กำหนด พบว่ามีคะแนนรวมมากกว่า 50 คะแนน ทุกพื้นที่ จึงได้รับการคัดเลือกไปดำเนินการในขั้นการศึกษาความเหมาะสม
  • พื้นที่-ปริมาณควบคุมของแก้มลิงทั้งหมด
  • พื้นที่ควบคุมรวม 1,264,736ไร่
  • ปริมาณควบคุมรวม 2,180ล้าน ลบ.ม.
1. กลุ่มที่อยู่นอกเขตโครงการชลประทาน
"    พื้นที่ในเขตจังหวัดสุโขทัย (SK) ได้แก่ SK1 ถึง SK8/1
2. กลุ่มที่อยู่ในเขตโครงการชลประทาน
"    โครงการฯ ยมน่าน (YN) ได้แก่ YN2
3. โครงการแก้มลิงในเขตพื้นที่แก้มลิงธรรมชาติและที่มีอยู่แล้วในปัจจุบันมี
"    ทุ่งทะเลหลวง

    นิสิตกลุ่มที่ 3 โครงการปริญญาโท สาขาวิชาวิศวกรรมโครงสร้างพื้นฐานและการบริหาร ภาควิชาวิศวกรรมโยธา คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้รับมอบหมายให้ดำเนินการจัดทำรายงานวิชา สัมมนา (Seminar) ในหัวข้อ การบริหารจัดการน้ำ กรณีตัวอย่าง : โครงการแก้มลิงลุ่มต่ำเหนือจังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งมีการเรียนการสอนในวันที่ 26 สิงหาคม พ.ศ.2560 นั้น โดยรายงานเป็นการวิเคราะห์และสรุปเนื้อหาจากการสัมมนา รวมถึงจัดทำสื่อนำเสนอ สื่อการเรียนรู้ผ่านเว็บไซต์ เพื่อเป็นการถ่ายทอดความรู้ที่ได้ศึกษาให้แก่ผู้ที่สนใจต่อไป
    การดำเนินการจัดทำรายงานและสื่อการเรียนรู้ดังกล่าว สามารถเสร็จสมบูรณ์ได้ โดยได้รับความความอนุเคราะห์ข้อมูล จาก พ.ท.ดร.สรวิศ สุภเวชย์ อาจารย์สาขาวิชาวิศวกรรมสำรวจและสารสนเทศภูมิศาสตร์ ภาควิชาวิศวกรรมโยธา รวมถึงการให้ความร่วมมือจากเจ้าหน้าที่โครงการฯ และเพื่อนร่วมรุ่น PE13 และ PE14 เป็นอย่างดี
    อย่างไรก็ตามรายงานฉบับนี้อาจมีข้อผิดพลาดอยู่บ้าง ทางคณะผู้จัดทำรายงาน จึงขออภัยล่วงหน้าสำหรับข้อผิดพลาดดังกล่าว และจะนำมาปรับปรุงให้ดียิ่งขึ้นในการทำรายงานฉบับต่อๆไป