หน้าหลัก
วิทยากร
ทีมงาน
ความจำเป็นและความหมายผังเมือง

    ตามพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. ๒๕๑๘ (มาตรา 4 วรรค 1)
"การผังเมือง" หมายความว่า  การวาง  จัดทำ และดำเนินการให้เป็นไปตามผังเมืองรวมและผังเมืองเฉพาะ  ในบริเวณเมืองและบริเวณที่เกี่ยวข้องหรือชนบทเพื่อสร้างหรือพัฒนาเมืองหรือส่วนของเมืองขึ้นใหม่  หรือแทนเมืองหรือส่วนของเมืองที่ได้รับความเสียหาย เพื่อให้มีหรือทำให้ดียิ่งขึ้นซึ่งสุขลักษณะ 
ความสะดวกสบาย  ความเป็นระเบียบ  ความสวยงาม  การใช้ประโยชน์ในทรัพย์สิน  ความปลอดภัยของประชาชนและสวัสดิภาพของสังคม  เพื่อส่งเสริมการเศรษฐกิจสังคมและสภาพแวดล้อม  เพื่อดำรงรักษาหรือบูรณะสถานที่และวัตถุที่มีประโยชน์หรือคุณค่าในทางศิลปกรรม  สถาปัตยกรรม  ประวัติศาสตร์ หรือโบราณคดีหรือบำรุงรักษาทรัพยากรธรรมชาติ  ภูมิประเทศที่งดงามหรือมีคุณค่าในทางธรรมชาติ
ข้อกำหนดในผังเมืองรวมเป็นกฎหมายที่ลิดรอนสิทธิ์ของประชาชนบางประการ ซึ่งทำได้ตามรัฐธรรมนูญ ทั้งนี้ ด้วยเหตุผลของการรักษาไว้ซึ่งสุขลักษณะ ความปลอดภัยของประชาชน และสวัสดิภาพของสังคม หากไม่มีข้อกำหนดแล้ว จะทำให้ทุกคนสามารถพัฒนาอะไรก็ได้ อาจทำให้เกิดการรบกวนผู้อื่นรอบข้างซึ่งเท่ากับเป็นการละเมิดสิทธิ์ของผู้อื่นนั่นเอง ดังนั้น ผังเมืองรวมจึงจำเป็นต้องมีการรอนสิทธิ์เพื่อป้องกันมิให้เกิดการละเมิดสิทธิ์ซึ่งกันและกัน
    การมีผังเมืองรวมจะทำให้ประชาชนและภาครัฐมีหลักประกันว่าในอนาคตเมืองจะพัฒนาไปอย่างไร ในทิศทางใด นอกจากนั้นยังเป็นเครื่องมือในการปกป้องรักษา และส่งเสริมพื้นที่ที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ พื้นที่ธรรมชาติ และพื้นที่ที่มีความอ่อนไหวทางสภาพแวดล้อม รวมทั้งยังมีส่วนส่งเสริมให้เมืองมีความคล่องตัวและสะดวกในการเดินทาง สังคมมีสวัสดิภาพและความปลอดภัย

ผังเมืองรวม

    หมายความว่า แผนผัง นโยบายและโครงการ รวมทั้งมาตรการ ควบคุมโดยทั่วไป เพื่อใช้เป็นแนวทางในการพัฒนา และการดํารงรักษาเมือง และบริเวณ ที่เกี่ยวข้องหรือชนบทในด้านการใช้ประโยชน์ในทรัพย์สิน การคมนาคมและการขนส่ง การสาธารณูปโภค บริการสาธารณะ และสภาพแวดล้อม เพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ของ การผังเมือง
    ผังเมืองเฉพาะ หมายความว่าแผนผัง (PLAN) และโครงการดําเนินการ (PROJECTS) เพื่อพัฒนา (DEVELOPMENT) หรือดํารงรักษาบริเวณเฉพาะแห่งหรือกิจการ ที่เกี่ยวข้อง (maintenance of specific area or related affairs) ในเมือง (TOWN) และ บริเวณที่เกี่ยวข้อง (RELATED AREAS) หรือชนบท (COUNTRY) เพื่อประโยชน์แก่การผังเมือง ผังเมืองรวมและผังเมืองเฉพาะ มีลักษณะขององค์ประกอบและรายละเอียดบางอย่าง ที่แตกต่างกัน แต่ผังเมืองทั้งสองชนิดต่างก็ต้องอยู่ในกรอบของเป้าหมายเพื่อการผังเมือง อย่างเดียวกัน ผังเมืองรวมมีลักษณะเป็นผังนโยบาย กล่าวคือเป็นแผนผังแม่บทที่กําหนด รายการต่าง ๆ เช่น การใช้ประโยชน์ที่ดินประเภทต่าง ๆ แนวเส้นทางคมนาคมขนส่ง ที่ตั้ง สาธารณูปโภค สาธารณูปการ และสถาบันต่าง ๆ อย่างกว้าง ๆ จุดที่ตั้งของสถานที่ต่าง ๆ ตลอดจนแนวหรือขนาดเส้นทางหรือบริเวณที่ดินที่ปรากฏในแผนผังจะเป็นการแสดง โดยประมาณเท่านั้น ผังเมืองรวมจึงเป็นเพียง ผังนโยบายเพื่อใช้เป็นแนวทางของการ พัฒนาโดยทั่วไป สําหรับผังเมืองเฉพาะมีลักษณะเป็นแผนผังและโครงการอย่างละเอียดที่จะ ดําเนินการเพื่อพัฒนา หรือดํารงรักษาบริเวณเฉพาะแห่ง โดยมีเป้าหมายในการดําเนินการใน พื้นที่นั้นอย่างแน่ชัดเฉพาะเจาะจงตามวัตถุประสงค์ของการผังเมืองและผังเมืองรวมในพื้ นที่ นั้นนั้น ซึ่งในแผนผังเมืองเฉพาะ จะมีการแสดงตําแหน่งรวมทั้งรายการพัฒนาต่าง ๆ อย่าง ละเอียดถูกตามมาตราส่วน สามารถวัดและกําหนดพื้นที่ที่จะต้องเวนคืนหรือกันเขต เพื่อกําหนดแนวเขตก่อสร้างได้อย่างแน่ชัด ดังนั้น ในการจัดทําผังเมืองเฉพาะจะต้องสามารถ เจาะลึกลงในรายละเอียดเฉพาะจุด เฉพาะบริเวณตามเป้าหมายที่ผังเมืองรวมกําหนดไว้ได้ ทําให้รัฐสามารถกําหนดขั้นตอนการดําเนินการต่างๆ ที่จําเป็น รวมทั้งประมาณ การงบประมาณเพื่อการก่อสร้างพัฒนาได้ จะเห็นได้ว่าผังเมืองเฉพาะ คือ ผังเมืองละเอียดดังที่ได้ระบุไว้ชัดในคําจํากัดความ คือเป็นแผนผังที่จะแสดงตําแหน่งแห่งที่อย่างชัดเจนว่าจะทําอะไร ที่ไหน อย่างไร ซึ่งจะต้องมีการเปลี่ยนแปลงในกรรมสิทธิ์ที่ดินตลอดจนอสังหาริมทรัพย์อย่างอื่นจาก เจ้าของเดิม เพื่อให้ได้มีการก่อสร้างตามผังเมืองเฉพาะได้ เนื่องจากต้องมีการเปลี่ยนแปลงใน กรรมสิทธิ์ในอสังหาริมทรัพย์ดังกล่าว การใช้บังคับผังเมืองเฉพาะจึงต้องประกาศเป็น พระราชบัญญัติกับผังเมืองเฉพาะแต่ละแห่ง (มาตรา ๔๑)
    ความแตกต่างระหว่างผังเมืองรวมกับผังเมืองเฉพาะความแตกต่างระหว่างผังเมืองรวมกับผังเมืองเฉพาะ คือ ผังเมืองรวมเป็นมาตรการ ควบคุมโดยทั่วไปที่ใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาและดํารงรักษาเมือง โดยประกาศใช้บังคับ เป็นกฎกระทรวงที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยเป็นผู้ลงนามประกาศใช้บังคับ ส่วนผังเมืองเฉพาะจะเป็นผังที่มีการกําหนดรายละเอียดที่ใช้ในการพัฒนาหรือดํารงรักษา บริเวณเฉพาะแห่ง รวมทั้งมาตรการต่าง ๆ ที่จําเป็นทางผังเมืองที่มีความชัดเจน เพื่อให้เกิด การพัฒนาอย่างเป็นรูปธรรม โดยใช้บังคับในรูปแบบของพระราชบัญญัติซึ่งต้องผ่าน ความเห็นชอบของรัฐสภา เนื่องจากการขับเคลื่อนให้เกิดการพัฒนาตามผังเมืองเฉพาะจะมีผล ต้องบประมาณแผ่นดินที่ต้องจัดสรรให้การพัฒนาระบบโครงสร้างพื้นฐาน และการเวนคืนที่ดิน เพื่อการพัฒนาโครงการต่าง ๆ ที่ระบุในผังเมืองเฉพาะ หากเปรียบเทียบผังเมืองรวมกับผังเมืองเฉพาะเป็นการสร้างบ้านแล้ว ผังเมืองรวม จะแสดงให้เห็นว่า ในที่ดินแปลงหนึ่งที่จะสร้างบ้านนั้น บ้านจะมีขนาดเท่าใด หน้าตาโดยรวม เป็นอย่างไร หันหน้าทางทิศไหน มีความสูงกี่ชั้น เป็นต้น ส่วนผังเมืองเฉพาะจะเป็นการกําหนด รายละเอียดต้อจากผังเมืองรวมว่า ประตูหน้าบ้านมีขนาด ลักษณะ และลวดลายสีสันเป็น อย่างไร ทางเข้าบ้านอยู่ตรงตําแหน่งไหน ขนาดกว้างเท่าไร วัสดุเป็นอะไร ตัวบ้าน ประตู หน้าต่างมีสีอะไร ห้องนอน ห้องน้ํา ห้องครัว เป็นอย่างไร ใช้วัสดุอะไรตั้ งแต่รากฐานจนกระทั่ง ถึงหลังคา ซึ่งสามารถกล่าวโดยสรุป ผังเมืองเฉพาะคือส่วนที่กําหนดรายละเอียดต่าง ๆ ทั้งหมดเพื่อใช้สร้างบ้าน ซึ่งจะรวมถึงการคาดการณ์งบประมาณที่ใช้ในการก่อสร้างที่เปรียบได้ กับการกําหนดงบประมาณในการพัฒนาพื้นที่ ตามผังเมืองรวมซึ่งเป็นการตีกรอบเบื้องต้น เท่านั้น

เป้าหมายและวัตถุประสงค์ในการวางและจัดทําผังเมืองเฉพาะ

    เป้าหมาย (GOALS) มีลักษณะเป็นนามธรรม โดยจะถูกกําหนดขึ้น เพื่อเป็นแนวทางในการกําหนดนโยบาย และแนวปฏิบัติเพื่อให้บรรลุคุณค่าที่ต้องการ โดยปกติ จะถูกกําหนดขึ้นแล้วจากผังเมืองรวม ทั้งนี้โดยทั่วไปการวางผังจะมีเป้าหมายดังนี้
๑) เพื่อแก้ปัญหาของเมืองในปัจจุบัน
๒) เพื่อหลีกเลี่ยงหรือป้องกันปัญหาของเมืองที่จะเกิดขึ้นในอนาคต
๓) เพื่อใช้บรรลุในสิ่งที่ต้องการจะให้เกิดขึ้น

วัตถุประสงค์(OBJECTIVES) จะรองรับเป้าหมายที่กําหนดขึ้น โดยมีขอบเขต ความหมายที่ชัดเจนและแคบกว่าเป้าหมาย ซึ่งในแต่ละพื้นที่จะต้องมีการศึกษาข้อมูลโดย ละเอียดก่อน จึงจะสามารถกําหนดวัตถุประสงค์ที่แน่นอนชัดเจนได้ ในการวางและจัดทํา ผังเมืองเฉพาะตามเป้าหมายของการผังเมือง โดยอาจนําเอานโยบายและวัตถุประสงค์ ในคําจํากัดความของ "การผังเมือง"มาตรา ๔ ตาม พ.ร.บ. การผังเมือง พ.ศ. ๒๕๑๘ มากําหนด เป็นวัตถุประสงค์โดยทั่วไปของการวางและจัดทําผังเมืองเฉพาะได้ดังนี้
๑) เพื่อสร้างหรือพัฒนาเมือง หรือส่วนของเมืองขึ้นใหม่ หรือบริเวณ เฉพาะแห่ง หรือกิจกรรมที่เกี่ยวข้องในเมืองหรือชนบท เพื่อให้มีหรือทําให้ดียิ่งขึ้นซึ่งสุขลักษณะ ความสะดวกสบาย ความเป็นระเบียบ ความสวยงาน การใช้ประโยชน์ในทรัพย์สิน ความปลอดภัยของประชาชน และสวัสดิภาพของสังคม
๒) เพื่อส่งเสริมการเศรษฐกิจ สังคม และสภาพแวดล้อม
๓) เพื่อการส่งเสริมดํารงรักษา หรือบูรณะอาคาร สถานที่ และวัตถุที่มี ประโยชน์หรือคุณค่าทางศิลปกรรม สถาปัตยกรรม ประวัติศาสตร์หรือโบราณคดี

๔) เพื่อการดํารงรักษาทรัพยากรธรรมชาติภูมิประเทศที่งดงาม หรือมีคุณค่าในทางธรรมชาติ
๕) เพื่อดํารงรักษาที่โล่ง หรือสงวนพื้นที่เฉพาะกิจไว่ใช้เป็นสาธารณประโยชน์ เช่น เป็นสวนสาธารณะ เป็นพื้นที่เพื่อป้องกันน้ําท่วม ๑-๘ โดยปกติผังเมืองเฉพาะมีเปhาหมายและวัตถุประสงค์ที่จะควบคุมและกําหนดแนวทาง ในการใช้ประโยชน์ที่ดินและการพัฒนาของที่ดินเหล่านั้น โดยจัดข้อกําหนดเฉพาะให้เหมาะสม สําหรับแต่ละส่วน (SECTIONS) ของชุมชน ซึ่งมีความแตกต่างกันไปตามการวางแผนพัฒนาของ แต่ละส่วน พยายามรวมกลุ่มการใช้ประโยชน์ซึ่งมีลักษณะเข้ากันได้มากที่สุด รวมทั้ง ตั้งข้อกําหนดในการจัดหาหรือให้ตําแหน่งสถานที่สําหรับการใช้ประโยชน์ที่สําคัญของที่ดิน หรืออาคาร เพื่อให้ความแน่ใจว่าการใช้ประโยชน์ที่ดินแต่ละชนิดจะถูกกําหนดให้เหมาะสมที่สุด ตามกรอบวัตถุประสงค์ที่ได้กล่าวไว้แล้วข้างต้น

สิทธิและการมีส่วนร่วมของประชาชนในการวางแผนและจัดทำผังเมือง

    ในแต่ละขั้นตอนของการวางและจัดทำผังเมืองรวม ประชาชน องค์กร และผู้มีส่วนได้เสีย สามารถมีส่วนร่วมเพื่อรักษาสิทธิ์ของตนในลักษณะต่างๆได้ดังนี้
    การให้ข้อมูล เกี่ยวกับปัญหาหรือความต้องการ โดยการตอบแบบสอบถามหรือแจ้งแก่เจ้าหน้าที่หรือพนักงานวางผังในขั้นตอนของการสำรวจและเก็บข้อมูลเพื่อเตรียมการจัดทำร่างผังเมืองรวม ซึ่งความต้องการและปัญหาต่างๆ จะถูกนำมารวบรวมและประมวลเป็นข้อมูลพื้นฐานในการนำเสนอร่างผังเมืองรวม
    การเข้าร่วมประชุมและเสนอข้อคิดเห็น ในช่วงที่ กทม.จัดประชุมเพื่อรับฟังข้อคิดเห็นจากประชาชน ซึ่งจะมีการประกาศเชิญชวนล่วงหน้า ทั้งช่วงที่จัดทำร่างผังเมืองรวมขั้นต้นและเสร็จและนำร่างผังเมืองรวมดังกล่าวไปปิดประกาศตามสถานที่สาธารณะ ซึ่งต้องจัดประชุมตามที่กฏหมายกำหนดและการจัดประชุมอีกหลายครั้งตามกลุ่มเขตต่างๆเนื่องจาก กทม. มีพื้นที่ขนาดใหญ่และมีประชากรอาศัยอยุ่เป็นจำนวนมาก ดังนั้น ประชาชนจึงควรติดตามข่าวสารเกี่ยวกับการประชุมและเข้าร่วมประชุม รวมทั้งนำเสนอข้อคิดเห็นเพื่อรักษาสิทธิ์ของแต่ละบุคคล

ความเข้าใจระดับชุมชนเมือง
  • กลุ่มบ้าน 16 - 150 คน => หมูบ้านจัดสรรเล็กๆ กลุ่มบ้านชนบท
  • หมู่บ้าน 150 - 1,000 คน => หมู่บ้านจัดสรรกลาง/=กลุ่มคอนโดฯเล็ก
  • ชุมชนเมือง 1,000 - 2,500 คน=> หมู่บ้านจัดสรรใหญ่/=คอนโดฯใหญ่
  • 2,500 - 25,000  คน   = เมืองเล็ก => มหาวิทยาลัยต่างๆ/มก.
  • 25,000 - 100,000 คน  = เมืองขนาดกลาง => พัทยา/เมืองทอง
  • 100,000 - 800,000 คน = เมืองใหญ่ => เชียงใหม่ /โคราช
  • นคร  มากกว่า 800,000 คน => นนทบุรี/สมุทรปราการ ทั้งจังหวัด
  • มหานคร  มากกว่า 1,000,000 คน=> ชลบุรี+บางแสน+แหลมฉบัง+ศรีราชา+พัทยา
  • อภิมหานคร มากกว่า 10,000,000 คน => กทม.+ปริมณฑล
     ผังเมืองรวม หมายความว่า แผนผัง นโยบายและโครงการ รวมทั้งมาตรการควบคุมโดยทั่วไป เพื่อใช้เป็นแนวทางในการพัฒนา และการดำรงรักษาเมืองและบริเวณที่เกี่ยวข้องหรือชนบทในด้านการใช้ประโยชน์ในทรัพย์สิน การคมนาคมและการขนส่ง การสาธารณูปโภค บริการสาธารณะและสภาพแวดล้อม เพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ของการผังเมือง
o    ผังเมืองเฉพาะ หมายความว่า แผนผังและโครงการดำเนินการเพื่อพัฒนาหรือดำรงรักษาบริเวณเฉพาะแห่ง หรือกิจการที่เกี่ยวข้อง ในเมืองและบริเวณที่เกี่ยวข้องหรือชนบท เพื่อประโยชน์แก่การผังเมือง